De bijhorende pdf presentatie vind je met volgende link:
Klik hier om de PDF te openen
Een artikel en presentatie door Valerie Granberg, filosoof en fotograaf.
Inleiding
Wie is René Girard?
- Frans-Amerikaanse denker (1923–2015)
- Grote invloed op techmiljardairs
- Bekend van de mimetische begeerte
- Wordt soms the godfather of the like button genoemd
- Waarom oefent Girard zo’n grote aantrekkingskracht uit op techbro’s?
- Wat is zijn mensbeeld precies?
- Heeft hij gelijk of kun je de mens ook anders zien?
Girards theorie
Mimetische begeerte
- We verlangen niet uit onszelf, maar omdat we zien dat een ander hetzelfde begeert
- We nemen blindelings begeertes van anderen over
- De romaneske waarheid: we doen het, maar ontkennen het
- De romantische leugen: we denken dat we authentiek verlangen
We verlangen naar bepaalde spullen, kleding en vakanties, omdat we zien dat anderen ze willen.
Mimetische begeerte leidt tot strijd
“Twee begeerten die naar hetzelfde object convergeren, zijn een hindernis voor elkaar.”
- We worden concurrenten van elkaar
- Geweld kan tijdelijk worden ingedamd door een zondebok aan te wijzen
- De zondebok wordt opgeofferd om spanningen te ontladen
Girards latere nuancering
Later in zijn leven nuanceert Girard zijn standpunt:
“Mimetische begeerte, zelfs in een slechte vorm, is inherent goed, omdat ze de opening uit onszelf is.”
- Verlangen is een openheid naar anderen
- Mimesis is ook de bron van kunst, cultuur en creativiteit
Peter Thiel
Peter Thiel: de omstreden leerling
- Mede-oprichter van PayPal en Palantir
- Student van Girard aan Stanford
- Trump-adept en antidemocraat
- Grote invloed op J.D. Vance
- Palantir-software wordt door Israël ingezet in Gaza
- Ook gebruikt door Amerikaanse immigratiedienst ICE
- Volgens Amnesty International worden mensenrechten geschonden
Thiels interpretatie van Girard
- Thiel neemt Girards diagnose over: mimetische begeerte leidt tot strijd
- Maar hij laat Girards nuanceringen achterwege
- Hij draait het zondebokmechanisme om
Thiel wijst klimaatactivist Greta Thunberg aan als “legionair van de Antichrist”. Door van Thunberg een zondebok te maken, rechtvaardigt hij zijn autoritaire agenda.
“Competitie is voor losers”
- Thiel ziet mimetische strijd als noodzakelijk
- Maar hij plaatst zichzelf en zijn techbro’s daarbuiten
- Zij zijn de uitverkorenen die monopolies creëren
- Zo laten zij de strijd uitdoven
Thiel ontkent dat hijzelf midden in de mimetische rivaliteit zit. Dit is de ultieme vorm van Girards romantische leugen.
Alternatieve visies
Het dominante discours
Deze visie komt voor bij verschillende denkers:
- Thomas Hobbes (Leviathan, 1651): “homo homini lupus est” — de mens is een wolf voor de mens
- Herbert Spencer (1820–1903): “survival of the fittest”
- Sigmund Freud: zelfbehoud als fundamentele eigenschap
In al deze visies is de mens fundamenteel op zichzelf gericht.
Eva von Redecker: kritiek op Hobbes
- Von Redecker haalt Hobbes’ metafoor van paddenstoelen aan
- Mensen zouden in de natuurtoestand als paddenstoelen uit de grond schieten
- Dit is een masculiene fantasie van autonoom ontstaan
Paddenstoelen zijn juist de vruchtlichamen van immense ondergrondse schimmelnetwerken waarin voeding en informatie worden gedeeld. De metafoor keert zich tegen zichzelf.
Von Redecker over bezit
- Geeft de bezitter niet alleen recht om te controleren en te gebruiken
- Maar ook om te misbruiken en te vernietigen
- Het idee dat we de wereld kunnen bezitten, legitimeert denken in termen van strijd en controle
Eigendom is de belangrijkste bron van onze hedendaagse crises.
Denkers die samenwerking benadrukken
- Pjotr Kropotkin (Wederzijdse hulp, 1902): soorten overleven dankzij samenwerking
- Lynn Margulis: endosymbiose speelt sleutelrol in evolutie
- Kristien Hens (Denken met microben, 2025): aan de oorsprong van het leven ligt samenwerking
- Robin Wall Kimmerer: geven is vanzelfsprekend in de natuur
De natuur werkt niet uitsluitend met concurrentie, maar evenzeer met afhankelijkheid, zorg voor elkaar en samenwerking.
Psychoanalytisch alternatief
- Verzette zich tegen Freuds idee dat baby’s worden gedreven door zelfbehoud
- Baby’s zoeken vanaf het begin een relatie van wederzijdse genegenheid
- Hechting is geen zwakte, maar een fundamentele menselijke behoefte
“Ik meen dat de kiem van goedheid of liefde aanwezig is in het individu vanaf het allereerste begin.”
Neurowetenschap
Spiegelneuronen en mimesis
- Een van de ontdekkers van de spiegelneuronen
- Vergeleek Girards theorie met embodied simulation
“De ontdekking van het spiegelmechanisme suggereert dat de wortels van mimesis meer te maken hebben met sociale identificatie dan met conflict.”
Twee kanten van mimesis
- Sociale kant: leren, empathie en communicatie
- Competitieve kant: rivaliteit en conflict
- Imitatie dient om met anderen mee te voelen
- Rivaliteit ontstaat pas als de omstandigheden daartoe uitnodigen (bijv. schaarste)
- Of mimesis tot strijd leidt, hangt af van de context
Conclusie
Conclusie
- We vormen onze identiteit in relatie tot anderen
- Het is belangrijk te kijken naar de verlangens die we ongemerkt overnemen
- Mimesis kan inspireren, maar de richting van die inspiratie doet ertoe
- Techbro’s als Thiel hebben Girards filosofie gekaapt
- Ze gebruiken hem om hun hang naar dominantie te rationaliseren
- Maar Gallese laat zien: mimesis kan ook tot het tegendeel van strijd leiden
Samenvatting
- Girard: Mimetische begeerte is fundamenteel, maar kan zowel tot strijd als tot verbinding leiden
- Thiel: Een gevaarlijke interpretatie die Girards nuanceringen negeert
- Alternatieven: Samenwerking, zorg en verbondenheid zijn net zo fundamenteel als concurrentie
De mens is niet alleen een wolf, maar ook een bron van zorg en verbinding.
Bedankt voor uw aandacht!
Valerie Granberg
Filosoof en fotograaf
